به نوزادانی که قبل از هفته ۳۷ حاملگی به دنیا می آیند نوزاد نارس می گویند . به طور طبیعی نوزاد در این حالت اندازه و وزن کمتری دارد زیرا وقت کمتری برای رشد درون رحمی داشته است. او زمان کافی برای تکامل اعضاء حیاتی مثل کلیه ها، ریه ها کبد و … نداشته و مکانیسم تنظیم درجه حرارت بدن او نیز به خوبی تکامل نیافته است و بدن او در زمستان سرد و در تابستان گرم می گردد. تغذیه او مشکل بوده، زیرا قدرت و هماهنگی کافی جهت مکیدن ندارد. چنین کودکی به آسانی تحت هجوم عفونت ها قرار می گیرد.
وسعت مشکلات و ضایعات بستگی به میزان نارس بودن او دارد. نوزادانی که به موقع به دنیا می آیند ولی وزن کمتر از ۵/۲ کیلوگرم دارند را نوزادان کم وزن می گویند. این امر ممکن است به علت تغذیه ضعیف مادر یا عفونت ها یا بیماری های قلبی و کلیوی باشد اما اغلب علت خاصی پیدا نمی شود. به طور کلی مادران سالم، بیشترنوزادان با وزن طبیعی در زمان مقرر نسبت به مادران بیمار و سوء تغذیه ای به دنیا خواهند آورد.
نوزاد نارس ممکن است نیاز به بستری شدن و مراقبت در بیمارستان داشته باشد. گاهی نوزادان نارس توان یا هماهنگی لازم برای شیر خوردن را ندارند و به وسیله لوله ای که از طریق بینی یا دهان در معده گذاشته می شود، نوزاد را تغذیه کند. در این زمان نه تنها شیر مادر بهترین غذا برای کودک می باشد، بلکه دوشیدن منظم پستان باعث تولید بیشتر شیر گشته و هنگامی که بچه توانایی مکیدن را بدست آورد، می تواند به خوبی و به اندازه ی کافی از پستان تغذیه کند. شروع سریع شیر خشک منجر به قطع شیرمادر و محرومیت نوزاد نارس از شیر مادر و فواید آن می‌شود دستگاه گوارش نوازد بسیار حساس بوده و با شیر مادر مشکل خاصی را نخواهد داشت.
بانک شیر مادر در بیمارستان امام رضا (ع) شهرستان کرمانشاه با کمک شیرهای اهدایی استریل شده در بقای نوزادان نارس بسیار موثر بوده، چه بسا نوزادان نارسی که به علت نبود شیر مادر مجبور به تغذیه با شیر مصنوعی شده اند و دستگاه گوارش و روده نوزاد سیاه و نکروزه شده است و حتی باعث مرگ نوزاد شده است.
مراقبت مادرانه آغوشی چیست و چرا اهمیت دارد؟
مراقبت مادرانه آغوشی نوعی مراقبت از نوزادان نارس است که در آن نوزاد در تماس پوستی طولانی با مادر قرار می گیرد. این روش با الهام از روش مراقبت نوزاد کانگرو، آسان و موثر برای ارتقای سلامتی و بهداشت نوزادان نارس می باشد. از مزایای این روش، برقراری روابط عاطفی بیشتر با شنیدن صدای قلب مادر و آرامش بیشتر نوزاد برای رشد سریعتر او می باشد، حفظ دمای مناسب برای نوزاد، تنفس بهتر و محیط سالم تری از دستگاه انکوباتور که ممکن است عفونت های بیمارستانی داشته باشد را برای نوزاد مهیا می کند.
علائم و نشانه های خطر : در صورت بروز هر یک از موارد زیر به پزشک مراجعه نمایید:
دیسترس تنفسی، تنفس نامنظم، تنفس همراه با ناله یا منقطع( gasping) یا قطع تنفس نامرتب، تنفس تند و صدادار، تعداد تنفس بیش از ۶۰ در دقیقه، تو کشیدگی قفسه سینه، باز شدن بیش از حد پره های بینی هنگام تنفس، هر مقدار تب حتی به میزان کم، اختلال در شیر خوردن (عدم شیر خوردن، اختلال بلع، آسپیراسیون یا قطع مکرر شیر خوردن)، استفراغ، دیستانسیون شکم(نفخ و باد کردن شکم)، عدم دفع مدفوع بیش از ۳-۲ روز، بی حالی و شیر نخوردن، گریه و بی قراری غیر متعارف، قرمز یا کبود شدن ناگهانی همراه با آپنه یا دیسترس تنفسی، استفراغ خونی یا خون در مدفوع، تغییر رنگ پوست، کبودی(سیانوز)، علائم مشکوک به تشنج، زرد شدن نوزاد بیشتر از زمانی که در بیمارستان بستری بوده، کاهش وزن، ادرار نکردن یا ادرار کم، خواب آلودگی، سردی بدن یا دست و پاها، رنگ پریدگی، عفونت چشم ها ، لرزش چانه، دستها و پاها( اندامها) ، فیکس شدن طولانی چشمها( مستقیم یا انحراف به بالا و اطراف)
زمان مراجعه مجدد: معمولاً اولین معاینه نوزاد بعد از ترخیص بایستی ۳ تا ۵ روزگی بعد از ترخیص صورت گیرد. مراجعات بعدی، هفته¬ای یکبار است؛ تا زمانیکه وزن نوزاد به ۲۵۰۰-۲۰۰۰ گرم برسد. پس از آن مراجعات هر ۲هفته یکبار و سپس ماهیانه است. در هر زمانی بعد از ترخیص، اگر نوزاد بد حال شود، (تب، شیر نخوردن، مکیدن ضعیف، استفراغ¬های مکرر، بی¬حالی و یا تشنج و …) بایستی سریعا‌ به پزشک متخصص نوزادان مراجعه شود. مدارک مورد نیاز در اولین ویزیت پس از ترخیص (جواب آزمایشات غربالگری و سایر آزمایشات درخواستی،سونوگرافی ،خلاصه پرونده و…) را همراه داشته باشید.
غربالگری رتینوپاتی نوزادان نارس
نوزادان نارس با سن حاملگی کمتر از ۳۴ هفته و وزن کمتر از ۲۰۰۰ گرم و تمامی نوزادان نارس که سابقه دریافت اکسیژن و تهویه مکانیکی دارند، در معرض خطر عارضه نارسی شبکیه چشم (ROP) قرار دارند، که در صورت عدم درمان ممکن است سبب نابینایی شود، لذا این نوزادان باید در ۲۸ روزگی پس از تولد توسط فوق تخصص شبکیه چشم یا چشم پزشکی که تجربه کافی در این زمینه دارند، معاینه شوند. مراجعات بعدی توسط چشم پزشک معین می¬گردد.
سایر پیگیری ها:
پیگیری‌های درمانی( مشاوره‌ها و آزمایشات تیروئید ،ROP 6-4 هفتگی و دو تا سه ماهگی نوزاد بخصوص در نوزادان نارس، شنوایی سنجی(ABR) (ممکن است طبق نظر پزشک معالج تا چندین سال نیاز به انجام تستهای شنوایی سنجی باشد) ،اکوکاردیوگرافی، سونوگرافی های توصیه شده و طبق نظر پزشک انجام شود و سپس جهت مراجعه با در دست داشتن جواب تست مورد نظر به پزشک مربوطه مراجعه نمایید.

لیلا مسگریان کارشناس برنامه کودکان مرکز بهداشت شهرستان کرمانشاه