«چند ماه است گردنم درد می‌کند، اما همه آزمایش‌ها طبیعی است…»
«هر بار که استرس می‌گیرم معده‌ام به هم می‌ریزد…»
«با نزدیک شدن به زمان امتحان یا یک جلسه مهم، سردردهای شدیدی می‌گیرم…»

اگر این جملات برای شما آشناست، باید بدانید که همیشه منشأ درد، یک بیماری جسمی نیست. گاهی ذهن خسته و تحت فشار، پیام خود را از طریق بدن منتقل می‌کند.

امروزه تحقیقات علوم اعصاب و روان‌شناسی نشان داده‌اند که مغز، سیستم عصبی، هورمون‌ها و دستگاه ایمنی بدن ارتباطی تنگاتنگ با یکدیگر دارند. زمانی که فرد برای مدت طولانی تحت استرس، اضطراب، افسردگی، نگرانی یا فشارهای روحی قرار می‌گیرد، بدن به طور مداوم در وضعیت «آماده‌باش» قرار می‌گیرد. در این حالت هورمون‌هایی مانند کورتیزول و آدرنالین افزایش می‌یابند، عضلات منقبض می‌شوند، کیفیت خواب کاهش می‌یابد و حساسیت مغز نسبت به درد بیشتر می‌شود. نتیجه این فرآیند می‌تواند بروز یا تشدید دردهای جسمی باشد.

بدن چگونه فشارهای روانی را نشان می‌دهد؟

مشکلات روانی ممکن است خود را به شکل علائم مختلفی نشان دهند، از جمله:

– سردردهای مکرر، به‌ویژه سردردهای تنشی
– درد گردن، شانه و کمر بدون علت مشخص
– احساس سنگینی یا درد در قفسه سینه، در حالی که بررسی‌های قلبی طبیعی است
– مشکلات گوارشی مانند نفخ، دل‌درد، تهوع یا سندرم روده تحریک‌پذیر
– تپش قلب، احساس لرزش یا تنگی نفس هنگام اضطراب
– خستگی مزمن حتی پس از استراحت کافی
– اختلال خواب، کاهش تمرکز و کاهش انرژی روزانه

این علائم واقعی هستند؛ یعنی فرد درد را واقعاً احساس می‌کند و نباید تصور کرد که «همه چیز فقط در ذهن اوست». ذهن و بدن یک سیستم واحد هستند و هر تغییری در یکی، دیگری را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد.

از کجا بفهمیم استرس در درد ما نقش دارد؟

اگر چند مورد از شرایط زیر را تجربه می‌کنید، احتمال دارد عوامل روان‌شناختی در علائم شما نقش داشته باشند:

– دردها هنگام عصبانیت، نگرانی یا فشار کاری بیشتر می‌شوند.
– در تعطیلات یا زمانی که آرام‌تر هستید، شدت درد کاهش پیدا می‌کند.
– نتایج آزمایش‌ها و تصویربرداری‌ها طبیعی است، اما درد همچنان ادامه دارد.
– هم‌زمان با درد، بی‌خوابی، اضطراب، بی‌حوصلگی یا کاهش انگیزه نیز دارید.

البته این به معنای نادیده گرفتن بیماری‌های جسمی نیست. هر درد جدید یا شدید باید ابتدا توسط پزشک بررسی شود تا علل جسمانی رد شوند. پس از آن، اگر نقش عوامل روانی مطرح باشد، مراجعه به روان‌شناس یا روان‌پزشک می‌تواند بخش مهمی از درمان باشد.

چند راهکار ساده اما مؤثر برای کاهش دردهای ناشی از استرس

بسیاری از افراد تصور می‌کنند تنها راه درمان، مصرف داروهای مسکن است؛ در حالی که اگر ریشه درد، فشار روانی باشد، مسکن‌ها معمولاً اثر موقتی دارند.

برای کاهش این نوع دردها می‌توانید این توصیه‌ها را به‌کار بگیرید:

– هر روز ۲۰ تا ۳۰ دقیقه پیاده‌روی یا فعالیت بدنی منظم داشته باشید.
– خواب شبانه منظم (حدود ۷ تا ۹ ساعت) را در اولویت قرار دهید.
– روزانه چند دقیقه تمرین تنفس آرام و عمیق انجام دهید؛ این کار به کاهش فعالیت سیستم استرس بدن کمک می‌کند.
– زمان استفاده از تلفن همراه و شبکه‌های اجتماعی، به‌ویژه پیش از خواب، را کاهش دهید.
– احساسات خود را سرکوب نکنید؛ گفت‌وگو با یک دوست قابل اعتماد یا مشاور می‌تواند فشار روانی را کاهش دهد.
– برنامه روزانه خود را واقع‌بینانه تنظیم کنید و از پذیرش مسئولیت‌های بیش از توان خودداری کنید.
– در صورت تداوم علائم، از مراجعه به روان‌شناس یا روان‌پزشک هراس نداشته باشید. مراجعه به متخصص سلامت روان، همانند مراجعه به متخصص قلب یا ارتوپد، اقدامی علمی و مسئولانه است.

یک باور نادرست را کنار بگذاریم

متأسفانه هنوز برخی افراد تصور می‌کنند مراجعه به روان‌شناس یعنی «ضعیف بودن» یا «بیمار روانی بودن». این باور کاملاً نادرست است. همان‌طور که برای درمان فشار خون یا دیابت به پزشک مراجعه می‌کنیم، برای مدیریت استرس، اضطراب یا افسردگی نیز باید از متخصص کمک بگیریم. درمان به‌موقع مشکلات روانی می‌تواند از مزمن شدن بسیاری از دردهای جسمی جلوگیری کند و کیفیت زندگی را به شکل چشمگیری افزایش دهد.

سخن پایانی

سلامت روان، یک موضوع لوکس یا مخصوص شرایط خاص نیست؛ بلکه یکی از پایه‌های اصلی سلامت انسان است. اگر ذهن ما فرصت استراحت، آرامش و رسیدگی نداشته باشد، بدن دیر یا زود این فشار را با درد، خستگی یا بیماری نشان خواهد داد.

حامد بهرامیان
کارشناس ارشد روان‌شناسی بالینی